Việc cần làm là biến một ý tưởng luận văn mơ hồ thành đề cương có chương mục rõ ràng, đủ để giảng viên hướng dẫn đọc trong mười phút. Xong việc khi đề cương có mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi dữ liệu và ba chương với đầu việc cụ thể, đồng thời mỗi mục truy ngược được về một nguồn tài liệu có thật.
Bước 1: Chốt đề tài trước khi mở ChatGPT
Đề tài thử nghiệm là tác động của thương mại điện tử tới cửa hàng tạp hóa nhỏ ở một quận nội thành. Trước khi gõ bất cứ câu lệnh nào, cần viết ra ba dòng: ngành học, loại dữ liệu có thể tiếp cận, thời gian còn lại. Với sinh viên năm cuối, dữ liệu thường chỉ là phỏng vấn chủ cửa hàng và số liệu bán hàng xin được, nên phạm vi phải hẹp ngay từ đầu. Nếu bỏ qua bước này, AI sẽ trả về đề cương nghe rất kêu nhưng không cách nào thu thập dữ liệu trong sáu tuần.
Đoạn nhắc đầu tiên được gõ nguyên văn như sau:
“Tôi là sinh viên năm cuối ngành kinh tế. Đề tài dự kiến: tác động của thương mại điện tử tới doanh thu cửa hàng tạp hóa nhỏ tại một quận nội thành. Dữ liệu tôi có thể tiếp cận: phỏng vấn 12 chủ cửa hàng và số liệu bán hàng 6 tháng gần nhất. Hãy gợi ý đề cương luận văn gồm 3 chương, mỗi chương có 3 mục, kèm câu hỏi nghiên cứu và cách thu thập dữ liệu phù hợp với nguồn lực trên.”
Bước 2: Đo thời gian và số lần phải chạy lại
Lần chạy đầu mất khoảng 25 giây và cho ra một đề cương trông gọn gàng. Nhưng khi đọc kỹ, chương một chỉ toàn khái niệm chung về thương mại điện tử, không liên quan gì tới cửa hàng tạp hóa. Lần chạy thứ hai thêm yêu cầu bám sát đối tượng nghiên cứu, kết quả khá hơn nhưng vẫn thiếu phần xử lý số liệu. Lần chạy thứ ba thêm ràng buộc về phương pháp định lượng kết hợp định tính, đề cương mới dùng được. Tổng cộng bốn lần chạy trong khoảng mười hai phút, tính cả thời gian đọc và sửa câu lệnh. Nếu làm tay từ đầu, việc lục lại giáo trình phương pháp nghiên cứu và đề cương của khóa trước thường mất một buổi tối.
Bước 3: Đối chiếu với cách làm tay và với công cụ khác
- Làm tay bằng đề cương khóa trước: mất khoảng 3 giờ, ra 4 chương nhưng phải xóa gần một nửa vì không khớp đề tài.
- ChatGPT bốn lần chạy: 12 phút, ra 3 chương đúng khung, phải sửa khoảng 30 phần trăm nội dung.
- Công cụ tìm tài liệu học thuật: 20 phút, ra 8 bài báo liên quan, trong đó 3 bài đọc được toàn văn miễn phí.
- Kết hợp cả hai: 40 phút, đề cương có chương mục và có nguồn thật để trích dẫn.
Con số đáng chú ý là tỉ lệ phải sửa. Với đề cương làm tay, phần lớn thời gian đổ vào việc tìm lại tài liệu. Với đề cương do AI gợi ý, phần lớn thời gian đổ vào việc kiểm chứng xem mục nào có thật, mục nào chỉ là câu chữ nghe hợp lý.
Bước 4: Chỗ công cụ trả sai và cách phát hiện
Công cụ trả sai ở phần tài liệu tham khảo. Trong lần chạy thứ ba, nó đưa ra một bài báo có tên nghe rất đúng chủ đề, kèm tên tác giả và tạp chí. Khi tra trên cổng thông tin học thuật, bài báo đó không tồn tại, tên tạp chí thì có thật nhưng số phát hành được ghi không khớp. Đây là kiểu sai nguy hiểm vì câu chữ trôi chảy, số trang và năm xuất bản trông hợp lệ.
Cách phát hiện là tra chéo từng mục tài liệu theo ba bước. Thứ nhất, tìm đúng tên bài báo trên cổng thông tin học thuật. Thứ hai, đối chiếu tên tác giả với hồ sơ nghiên cứu của người đó. Thứ ba, kiểm tra số phát hành và số trang. Một mục không qua đủ ba bước thì xóa khỏi đề cương, không giữ lại với suy nghĩ sẽ tìm sau.
Công cụ cũng sai ở phần phương pháp. Nó đề xuất khảo sát 200 cửa hàng, trong khi thời gian và nhân lực chỉ cho phép phỏng vấn sâu khoảng 12 chủ cửa hàng. Lỗi này phát hiện được khi đối chiếu đề cương với dòng thời gian sáu tuần còn lại. Cách kiểm lại là ghi rõ số lượng mẫu tối đa ngay trong câu lệnh, để công cụ không tự do phóng đại quy mô.
Bước 5: Cách viết câu lệnh để giảm phần phải sửa
Đoạn nhắc dùng lại ở lần chạy thứ tư có thêm ba ràng buộc:
“Giữ đúng 3 chương, không thêm chương lý luận chung. Mỗi mục nêu rõ đầu việc trong 1 tuần. Chỉ đề xuất phương pháp định tính và bán định lượng với tối đa 15 người tham gia. Không liệt kê tài liệu tham khảo.”
Ràng buộc cuối cùng tỏ ra hữu ích nhất, vì nó cắt hẳn phần dễ sai nhất. Tài liệu thì tự tìm, còn khung đề cương thì để công cụ lo. Kết quả lần chạy này sát với thực tế hơn hẳn, và số mục phải sửa giảm còn khoảng một phần năm.
Bước 6: Nghiệm thu đề cương trước khi gửi giảng viên
Đề cương coi là đạt khi qua bốn phép kiểm tra. Mỗi câu hỏi nghiên cứu phải trả lời được bằng dữ liệu kể trên. Mỗi chương phải có đầu việc gắn với một tuần cụ thể. Mỗi tài liệu tham khảo phải tra được toàn văn hoặc ít nhất là phần tóm tắt chính thức. Và toàn bộ đề cương phải đọc lên nghe như do một người hiểu rõ giới hạn thời gian của mình viết, chứ không phải một bản liệt kê mong muốn.
Bài học lớn nhất từ lần thử này là công cụ gợi ý giỏi ở khâu dựng khung, còn khâu kiểm chứng thì vẫn thuộc về người viết. Sinh viên năm cuối tiết kiệm được vài giờ ở giai đoạn đầu, nhưng nếu bỏ qua bước tra chéo tài liệu và đối chiếu với nguồn lực thật, đề cương sẽ đổ ngay từ buổi gặp hướng dẫn đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
ChatGPT có thể viết đề cương luận văn hoàn chỉnh không?
Không. Nó chỉ dựng khung sườn trong khoảng 25 giây, còn bạn phải kiểm tra từng mục tài liệu và phương pháp. Tỉ lệ phải sửa thường khoảng 30 phần trăm, riêng tài liệu tham khảo có thể sai hoàn toàn.
Làm sao biết đề cương do AI gợi ý có dùng được?
Hãy thử ba phép kiểm tra: tra cứu từng tài liệu tham khảo trên Google Scholar, đối chiếu số lượng mẫu với thời gian thực tế, và đọc toàn bộ xem có câu hỏi nghiên cứu nào không trả lời được bằng dữ liệu bạn có. Nếu vượt qua, đề cương tạm ổn.
Nên dùng ChatGPT hay tự làm đề cương mất ít thời gian hơn?
ChatGPT tiết kiệm thời gian dựng khung (12 phút so với 3 giờ làm tay), nhưng bạn vẫn phải dành ít nhất 20 phút kiểm chứng tài liệu. Kết hợp cả hai thường mất 40 phút và cho ra đề cương có nguồn thật để trích dẫn.
Đọc thêm: Notion AI viết biên bản họp: hai tuần dùng thử và những lỗi tôi mắc
